Di tích lịch sử Chiến thắng Đồi 10 không chỉ là một địa danh quân sự mà còn là biểu tượng của tinh thần "Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh". Nơi đây đã ghi dấu những trận đánh oanh liệt và sự hy sinh anh dũng của quân dân ta trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

1. Vị trí địa lý và nguồn gốc tên gọi Đồi 10

Di tích Đồi 10 nằm cách trung tâm hành chính tỉnh Gia Lai 100km về phía Bắc. Xưa kia, nơi này được gọi là gò Màng Thang, sau là cấm Hang Dơi do có nhiều hang động tự nhiên.

Trước chiến tranh, đây là khu rừng cấm rậm rạp, linh thiêng của làng. Tuy nhiên, khi Mỹ - Ngụy chiếm đóng, chúng đã chặt hạ cây cối để xây dựng căn cứ quân sự. Trên bản đồ quân sự, hai ngọn đồi sát nhau được đặt tên là Đồi 9 và Đồi 10, từ đó tên gọi di tích Đồi 10 ra đời.

2. Cứ điểm Đồi 10 – "Mắt xích" quân sự trọng điểm (1963 - 1975)

Từ đầu năm 1963, Mỹ - Ngụy đã biến Đồi 10 thành căn cứ quân sự chiến lược nhằm:

• Khống chế các xã phía Bắc huyện Hoài Nhơn.
• Làm lá chắn bảo vệ chi khu quận lỵ Tam Quan.
• Án ngữ tuyến giáp ranh giữa Vùng I và Vùng II chiến thuật.

Tại đây, địch bố trí hỏa lực mạnh gồm trận địa pháo 105 ly, sân bay trực thăng và hệ thống phòng thủ dày đặc với quân số lớn. Suốt từ năm 1963 đến 1975, Đồi 10 luôn là "điểm nóng" tranh chấp quyết liệt giữa ta và địch.

3. Những mốc son lịch sử chói lọi tại Đồi 10

Trận tập kích mở màn Chiến dịch Xuân 1965

Đêm mùng 4 rạng sáng mùng 5 Tết Ất Tỵ (6/2/1965), Tiểu đoàn đặc công 409 Quân khu 5 đã nổ súng tấn công.

• Diễn biến: Dù gặp khó khăn về liên lạc và thương vong lúc tiến quân, nhưng với tinh thần dũng cảm, quân ta đã tiêu diệt các hầm ngầm, lô cốt và chỉ huy sở địch.
• Ý nghĩa: Thắng lợi này góp phần quan trọng vào việc đánh bại chiến lược "Chiến tranh đặc biệt" của Mỹ trên chiến trường miền Nam.

Cuộc chiến đấu ngoan cường năm 1966

Giai đoạn 1965 - 1967, khi địch chuyển sang "Chiến tranh cục bộ", Bắc Bình Định trở thành trọng điểm đánh phá. Từ ngày 29 đến 31/1/1966, tại Đồi 10, quân ta đã diệt 120 tên địch.

Hình ảnh bất tử: Chiều ngày 30/1/1966, khi chỉ còn 3 chiến sĩ với 3 quả lựu đạn cuối cùng, các anh đã đứng dậy khoác vai nhau hát vang bài "Giải phóng miền Nam" và kích nổ quả lựu đạn cuối cùng để tuẫn tiết, khiến kẻ thù phải khiếp nhược.

Đấu tranh chính trị và phong trào "Đội quân tóc dài" 1968

Mùa Xuân năm 1968, nhân dân Hoài Châu phối hợp với du kích bao vây Đồi 10. Những tấm gương hy sinh như anh Ngô Bàn (nằm đè lên lựu đạn để bảo vệ dân) hay Má Ngung (tay không chặn nòng súng địch) đã trở thành huyền thoại của tinh thần đấu tranh chính trị tại địa phương.

Giải phóng hoàn toàn Đồi 10 (Tháng 3/1975)

Trong khí thế tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975, quân dân Hoài Nhơn đã đồng loạt đánh chiếm hệ thống đồn bốt. Địch tháo chạy, ta hoàn toàn làm chủ Đồi 9 và Đồi 10, tạo đà giải phóng huyện nhà và tiến tới giải phóng toàn tỉnh.

4. Ý nghĩa lịch sử và sự tri ân

Đồi 10 là minh chứng hùng hồn cho lòng yêu nước, nơi thấm đẫm máu xương của 1.344 đồng chí, đồng bào và các chiến sĩ Sư đoàn 3 Sao Vàng, Tiểu đoàn 409.

• Danh hiệu cao quý: 5 cá nhân được phong tặng Anh hùng LLVTND; quân và dân hai xã Hoài Châu, Hoài Châu Bắc (cũ) hai lần được tuyên dương Đơn vị Anh hùng.
• Xếp hạng di tích: Ngày 31/3/2006, Bộ Văn hóa và Thông tin đã chính thức công nhận Đồi 10 là Di tích lịch sử cấp Quốc gia.