Trò chơi Cổ nhơn là gì? Khám phá hội Tết Cổ nhơn Hoài Nhơn

Cứ mỗi bận ba mươi Tết, khi nồi bánh chét trên bếp lửa than đã sôi sùng sục, người dân quê mình ở thị trấn Bồng Sơn và mấy xã lân cận như Hoài Đức, Hoài Tân, Hoài Thanh... thuộc Hoài Nhơn lại bắt đầu nao nức bước vào một "thủ tục" hông thể thiếu hằng năm. Mấy đứa bạn từ phương xa về quê mình ăn Tết, thấy người lớn trẻ con ai cũng cầm tờ giấy đọc thơ rồi cãi nhau um sùm thì mắt tròn mắt dẹt hỏi: "Ủa tụi bây đang cá độ đá banh hay chơi bầu cua vậy?".

Mình nghe xong liền cười lớn bảo: "Hông phải đâu hà! Dân Hoài Nhơn tụi tao đang bàn câu thai để đi đánh Cổ nhơn đó!". Với người dân xứ nẫu, Tết mà hông có Cổ nhơn thì coi như mất đi một nửa cái hương vị Tết. Vậy trò chơi Cổ nhơn là gì mà có sức mê hoặc ghê gớm từ người già đến người trẻ như vậy? Hãy cùng một đứa "mọt" Cổ nhơn từ nhỏ như mình review thực tế và giải mã trò chơi dân gian độc đáo này nha!

1. Cội nguồn và ý nghĩa của hai chữ "Cổ Nhơn"

Dành cho những ai lần đầu nghe qua, "Cổ Nhơn" theo nghĩa Hán Việt có nghĩa là “người xưa”. Nghe mấy ông già bà cả trong làng kể lại, trò chơi này có lịch sử lâu đời lắm, tồn tại từ trước năm 1975 lận. Sau đó do thời cuộc nên bị mai một đi một thời gian dài, nhưng vài năm trở lại đây đã được bà con và chính quyền địa phương gầy dựng, phục dựng lại rầm rộ để giữ gìn bản sắc quê hương.

Về bản chất, trò chơi này cũng có nét tương tự như chơi xổ số kiến thiết hay trò bầu cua tôm cá mà mọi người hay thấy ở miền Nam. Thế nhưng, thay vì xổ các dãy số khô khan hay chỉ gói gọn trong 6 con vật quen thuộc, Cổ nhơn có tổng cộng tới 36 “con”.

Sở dĩ mình phải đặt chữ “con” trong ngoặc kép là vì trong danh sách này, ngoài 35 loài động vật ra thì còn có một sự xuất hiện vô cùng ngộ nghĩnh là “hòn đá”. Điều đặc biệt nhất làm nên cái tầm trí tuệ của trò chơi Cổ nhơn Bình Định là mỗi "con" đều có một tên chữ (tên gọi cổ) nghe rất kêu, mang ý nghĩa triết lý sâu sắc, ví dụ như hòn đá thì có tên chữ là Trân Châu.

2. Danh sách 36 "con" và cách phân chia bài bản trong Cổ nhơn Hoài Nhơn

Để chơi được trò này, người địa phương tụi mình phải thuộc nằm lòng bảng danh sách 36 con chữ dưới đây. Mỗi con vật gắn liền với một con số và một cái tên rất thơ:

Cá trắng (Chiếm Khôi) | 02. Ốc (Bản Quế) | 03. Ngỗng (Vinh Sanh) | 04. Công (Phùng Xuân) | 05. Trùn (Chí Cao) | 06. Cọp (Khôn Sơn) | 07. Heo (Chánh Thuận) | 08. Thỏ (Nguyệt Bửu) | 09. Trâu (Hớn Vân) | 10. Rồng bay (Giang Từ) | 11. Chó (Phước Tôn) | 12. Ngựa (Quang Minh) | 13. Voi (Hữu Tài) | 14. Mèo (Chỉ Đắc) | 15. Chuột (Tất Khắc) | 16. Ong (Mậu Lâm) | 17. Hạc (Trọng Tiên) | 18. Kỳ lân (Thiên Thân) | 19. Bướm (Cấn Ngọc) | 20. Hòn đá (Trân Châu) | 21. Én (Thượng Chiêu) | 22. Cu - chim cu (Song Đồng) | 23. Khỉ (Tam Hòe) | 24. Ếch (Hiệp Hải) | 25. Quạ (Cửu Quan) | 26. Rồng nằm (Thái Bình) | 27. Rùa (Hỏa Diệm) | 28. Gà (Nhựt Thăng) | 29. Lươn (Địa Lương) | 30. Cá đỏ (Tỉnh Lợi) | 31. Tôm (Trường Thọ) | 32. Rắn (Vạn Kim) | 33. Nhện (Thanh Tiền) | 34. Nai (Nguyên Kiết) | 35. Dê (Nhứt Phẩm) | 36. Yêu - yêu quái (An Sỹ).

Ngày xưa, 36 con này được người xưa chia làm 9 bộ cực kỳ bài bản dựa theo giai cấp và biểu tượng tâm linh, bao gồm: Tứ Trạng Nguyên (Cá trắng, ốc, ngỗng, công), Ngũ Hổ Tướng (Trùn, cọp, heo, thỏ, trâu), Thất Sinh Lỹ (Rồng bay, chó, ngựa, voi, mèo, chuột, ong), Nhị Đạo Sỹ (Hạc, kỳ lân), Tứ Mỹ Nữ (Bướm, hòn đá, én, cu), Tứ Hảo Mạng (Khỉ, ếch, quạ, rồng nằm), Tứ Hòa Thượng (Rùa, gà, lươn, cá đỏ), Ngũ Khất Thực (Tôm, rắn, nhện, nai, dê) và cuối cùng là Ni Cô (Yêu).

Hơn nữa, mỗi con lại có một con "Thối Thân" (thế thân) đi kèm (ví dụ cá trắng thối thân cho trùn, công thối thân cho ngựa...). Ngày trước, luật chơi nghiêm ngặt lắm, hễ buổi trước đã xổ một con bất kỳ thì buổi sau con Thối Thân của nó tuyệt đối hông được xuất hiện nữa để người chơi dễ loại trừ.

3. Nghệ thuật ra "Câu thai" và cách thức xổ đề Cổ nhơn

Cái hay nhất, ly kỳ nhất của Cổ nhơn Hoài Nhơn nằm ở những "câu thai" (đề bài). Mỗi ngày diễn ra trò chơi (thường từ cuối năm cũ đến mồng 4, mồng 5 Tết), ban tổ chức sẽ ra hai đề vào buổi sáng và buổi chiều. Câu thai là một bài thơ 4 câu theo thể lục bát hoặc song thất lục bát, do những người có học thức, giỏi văn chương chữ nghĩa trong vùng biên soạn, ẩn chứa điển tích điển cố để người chơi suy đoán ra con vật sẽ trúng.

Khi câu thai mới được phát ra cho bà con, đáp án chính xác đã được bỏ sẵn vào trong một chiếc hộp gỗ khóa kỹ, treo lủng lẳng trên đỉnh một cây cột cao như cây nêu dựng giữa sân vận động hoặc nhà văn hóa trung tâm. Đến giờ xổ (khoảng 12g30 trưa và 18g30 tối), người đại diện ban tổ chức sẽ hạ chiếc hộp xuống trước mắt bàn dân thiên hạ, mở ra công bố đáp án và đứng giải thích tường tận từng điển tích trong câu thơ tại sao lại ra con vật đó. Người đoán trúng thì hò reo vui sướng, người đoán trật thì tặc lưỡi tiếc hùi hụi, tạo nên bầu không khí vô cùng náo nhiệt.

4. Luật chơi, tỷ lệ ăn chia và những biến tướng ngày nay

Về luật ăn chia thực tế ở Hoài Nhơn quê mình, người chơi muốn mua con nào cũng được, bao nhiêu tiền tùy thích. Nếu trúng, bạn sẽ được chung tiền gấp 25 lần số tiền đã bỏ ra mua (tỷ lệ 1 ăn 25).

Tuy nhiên, có hai quy định ngầm mà người chơi phải tính toán:

1. Con vật đã xổ ở buổi trước sẽ hông được xổ lại ở buổi liền kề.
2. Con trùn (Chí Cao) được xem là Ông Tổ của trò Cổ nhơn. Người cầm cái sẽ hông bao giờ xổ con trùn này, trừ khi muốn giải tán và dừng trò chơi vĩnh viễn.

Chính vì vậy, qua mỗi buổi chơi, số lượng con vật sẽ thu hẹp lại, đòi hỏi người chơi phải vận dụng trí óc suy luận câu thai thật sắc bén để mua làm sao cho có lời.

Một điểm thú vị mở rộng: Trò Cổ nhơn này ngoài Hoài Nhơn ra thì ở thị xã An Nhơn (Bình Định) cũng có chơi, nhưng bên An Nhơn họ chơi tới 40 "con" (thêm Ông Trời, Ông Địa, Thần Tài, Ông Táo) và tỷ lệ ăn cao hơn là 1 ăn 30.

Thiệt tình mà nói, ngày xưa Cổ nhơn là một trò chơi mang tính đố vui trí tuệ rất thanh tao. Nhưng ngày nay, do tính chất ăn thua tăng cao, đề có khi xổ lại con thối thân hoặc lắt léo hơn nên phần nào mang tính may rủi, cờ bạc. Nhiều người vì ham mê hơn thua, tư lợi mà biến trò chơi dân gian này thành nơi sát phạt, dẫn đến những đòn đau mất tiền mất bạc ngay đầu năm mới, thiệt là "vài con sâu làm rầu nồi canh".

Dù thời gian có trôi qua và có nhiều sự thay đổi, nhưng trò chơi Cổ nhơn Bình Định vẫn giữ nguyên vẹn giá trị là một linh hồn, một nét văn hóa dân gian độc đáo không thể trộn lẫn của mảnh đất Hoài Nhơn. Nó là sợi dây kết nối tình làng nghĩa xóm, là niềm mong đợi giòn giã của mọi người mỗi dịp Tết đến Xuân về.

Hy vọng qua bài review thực tế này, bạn đã hiểu rõ trò chơi Cổ nhơn là gì. Nếu có dịp ghé thăm Bồng Sơn vào những ngày Tết, bạn nhớ ghé lại sân chơi trung tâm, thử tài suy luận một câu thai và mua cầu may một con chữ xem vận may đầu năm của mình ra sao nhé! Chắc chắn đó sẽ là một kỷ niệm cực kỳ vui vẻ và khó quên đó hà!