Di tích Chi bộ Cửu Lợi tại khối phố Cửu Lợi, phường Tam Quan Nam, thị xã Hoài Nhơn ghi dấu sự kiện thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên của vùng Tam Quan vào tháng 8/1930 – một trong những chi bộ ra đời sớm nhất tại Bình Định. Là "địa chỉ đỏ" tiêu biểu của xứ dừa Hoài Nhơn, nơi đây là điểm giáo dục truyền thống cách mạng ý nghĩa cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Tam Quan Nam là vùng đất ven biển hiền hòa phía Bắc thị xã Hoài Nhơn, nơi những hàng dừa xanh mướt bao đời che chắn cho những xóm làng chài yên bình bên sóng biển. Nhưng ẩn sau vẻ bình yên ấy là một truyền thống cách mạng kiên cường – mà minh chứng sâu sắc nhất chính là Di tích Chi bộ Cửu Lợi, nơi ngọn lửa giác ngộ cộng sản được nhóm lên từ rất sớm, chỉ vài tháng sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời.
Được thành lập vào tháng 8 năm 1930, Chi bộ Cửu Lợi là một trong những chi bộ Đảng ra đời sớm nhất tại tỉnh Bình Định. Hơn chín mươi năm trôi qua, khu di tích tại khối phố Cửu Lợi, phường Tam Quan Nam ngày nay vẫn đứng đó – như một lời nhắc nhở thầm lặng nhưng đanh thép về cái giá của tự do và tinh thần kiên trung bất khuất của những người dân bình thường đã dám chọn con đường cách mạng từ thuở ban đầu gian khó nhất.
Năm 1930 là năm chấn động lịch sử Việt Nam. Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập vào tháng 2 năm 1930, làn sóng tổ chức cơ sở Đảng lan nhanh ra các địa phương – đặc biệt tại các tỉnh miền Trung nơi phong trào công nông đang sục sôi. Tại Hoài Nhơn, ngọn lửa ấy đã bắt đầu từ Tài Lương với sự kiện thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên của huyện vào tháng 7 năm 1930 và cuộc biểu tình lịch sử bao vây phủ đường Bồng Sơn.
Tiếp nối khí thế ấy, chỉ một tháng sau – vào tháng 8 năm 1930 – Chi bộ Đảng Cộng sản tại Cửu Lợi (vùng Tam Quan) được thành lập, đánh dấu sự lan rộng nhanh chóng và mạnh mẽ của tổ chức Đảng từ trung tâm huyện lị ra đến tận vùng ven biển phía Bắc Hoài Nhơn. Đây là bằng chứng rõ nét cho thấy ý thức giác ngộ cách mạng không phải chỉ len lỏi trong tầng lớp trí thức hay công nhân mà đã bén rễ ngay trong lòng những người dân lao động bình thường – ngư dân, nông dân, tiểu thương – tại một vùng quê ven biển tưởng như yên bình và xa cách trung tâm.
Những đảng viên đầu tiên của Chi bộ Cửu Lợi là những người con của đất Tam Quan Nam, đã sớm tiếp thu tư tưởng cách mạng và dám đứng ra nhận trách nhiệm nặng nề trong bối cảnh thực dân Pháp đang ráo riết truy bắt những người hoạt động cộng sản. Danh tính và công lao cụ thể của các đồng chí đầu tiên ấy được ghi lại trên bia di tích – là nguồn tư liệu lịch sử trực tiếp mà mỗi người đến thăm nên dành thời gian đọc kỹ.
Ngay từ những ngày đầu thành lập, Chi bộ Cửu Lợi đã xác định rõ nhiệm vụ cốt lõi: vận động, giác ngộ và tổ chức quần chúng nhân dân địa phương tham gia đấu tranh có tổ chức. Trong bối cảnh sưu thuế nặng nề và ách áp bức của bộ máy thực dân – phong kiến đang siết chặt từng làng xóm, tiếng nói của chi bộ nhanh chóng tìm được sự đồng cảm và ủng hộ từ phần đông người dân lao khổ.
Cửu Lợi trở thành một căn cứ lòng dân theo đúng nghĩa. Người dân địa phương không chỉ tham gia các cuộc đấu tranh do chi bộ lãnh đạo mà còn trực tiếp nuôi giấu cán bộ – che chở những đảng viên đang bị địch truy lùng trong nhà mình, trong vườn dừa, trong những căn bếp nhỏ cuối xóm. Đây là hình thức đấu tranh âm thầm nhưng vô cùng nguy hiểm và đòi hỏi lòng dũng cảm không kém gì người cầm súng.
Các cuộc đấu tranh đòi giảm sưu thuế, chống cường hào ác bá, yêu cầu quyền dân sinh dân chủ được chi bộ tổ chức và lãnh đạo trong suốt những năm tháng đầu thập kỷ 1930 – dù bị đàn áp, bị bắt bớ, bị khủng bố trắng, phong trào tại Cửu Lợi không bị dập tắt mà chỉ tạm thời lui vào hoạt động bí mật, chờ thời cơ thuận lợi để bùng phát trở lại.
Sự ra đời của Chi bộ Cửu Lợi trong tháng 8 năm 1930 có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một địa phương nhỏ. Nó chứng minh rằng hệ thống tổ chức Đảng tại Hoài Nhơn không chỉ tập trung ở trung tâm huyện mà đã vươn tới tận các vùng ven, hình thành nên một mạng lưới cơ sở rộng khắp – nền tảng không thể thiếu cho các bước phát triển cách mạng về sau.
Cùng với Chi bộ Tài Lương và các chi bộ cơ sở khác trong huyện, Chi bộ Cửu Lợi góp phần tạo nên một hệ thống tổ chức Đảng có tính liên kết và phối hợp chặt chẽ tại Hoài Nhơn – tiền đề trực tiếp dẫn đến những thắng lợi vẻ vang trong các giai đoạn kháng chiến sau này, từ cách mạng tháng 8 năm 1945, qua kháng chiến chống Pháp đến kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Khu di tích Chi bộ Cửu Lợi tại khối phố Cửu Lợi, phường Tam Quan Nam đã được đầu tư tôn tạo xứng đáng với tầm vóc lịch sử của địa điểm.
Không gian tổng thể của khu di tích mang vẻ trang nghiêm và yên tĩnh đặc trưng của các công trình tưởng niệm cách mạng. Hệ thống cây xanh bao bọc khuôn viên tạo bóng mát tự nhiên quanh năm, phù hợp cho các đoàn khách đông người đến sinh hoạt và dâng hương trong cả mùa nắng lẫn mùa mưa. Vị trí tọa lạc ngay trong lòng khối phố Cửu Lợi – vùng đất mang đúng địa danh lịch sử – tạo nên sự kết nối trực tiếp và sống động giữa không gian hiện tại với ký ức lịch sử.
Bia di tích là trung tâm của khu lưu niệm, nơi khắc ghi những thông tin lịch sử cốt lõi: mốc thời gian thành lập chi bộ, tên tuổi các đảng viên sáng lập và tóm tắt vai trò, đóng góp của Chi bộ Cửu Lợi trong phong trào cách mạng địa phương. Văn bia được soạn thảo trang trọng và chính xác theo tư liệu lịch sử chính thống – là nguồn thông tin đáng tin cậy nhất để du khách tiếp cận lịch sử ngay tại chỗ mà không cần qua sách vở.
Khu vực hành lễ phía trước bia di tích được bố trí đủ rộng để tiếp nhận các đoàn khách thực hiện nghi thức dâng hoa, dâng hương trang nghiêm. Đây cũng là nơi các tổ chức Đảng, Đoàn thanh niên thường tổ chức các buổi lễ kết nạp thành viên mới vào những dịp kỷ niệm lớn trong năm.
Thời điểm đến thăm ý nghĩa nhất là vào các dịp lễ kỷ niệm lớn trong năm: ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (3/2), Ngày Giải phóng miền Nam (30/4), Quốc khánh (2/9), hoặc tháng 8 hàng năm – dịp kỷ niệm gần với thời điểm Chi bộ Cửu Lợi được thành lập. Vào những thời điểm này, không khí tại khu di tích trang trọng và có chiều sâu cảm xúc hơn, phù hợp để các thế hệ trẻ cảm nhận trọn vẹn ý nghĩa của lịch sử.
Các hoạt động giáo dục truyền thống thực tế:
Lễ kết nạp Đảng viên mới tại Di tích Chi bộ Cửu Lợi mang ý nghĩa đặc biệt – đứng trước bia tưởng niệm nơi chi bộ đầu tiên của vùng Tam Quan được khai sinh, lời tuyên thệ của người đảng viên mới trở nên có chiều sâu lịch sử hơn bất kỳ hội trường nào.
Lễ kết nạp Đoàn viên thanh niên và các buổi sinh hoạt truyền thống của học sinh các cấp tại khu di tích cũng là hoạt động thường xuyên được các trường trên địa bàn thị xã Hoài Nhơn tổ chức. Kết hợp với phần thuyết minh lịch sử ngắn của giáo viên hoặc cán bộ địa phương, buổi ngoại khóa sẽ trở thành trải nghiệm học tập sinh động và khó quên.
Hành trình đạp xe "Về nguồn" kết nối các di tích cách mạng trên địa bàn thị xã Hoài Nhơn – bắt đầu từ Di tích Cây số 7 Tài Lương, qua Di tích Chi bộ Cửu Lợi, kết thúc tại bờ biển Tam Quan Nam – là gợi ý cho các đoàn thanh niên muốn trải nghiệm hành trình về nguồn theo cách chủ động và có tính trải nghiệm cao.
Nghi thức dâng hương: Đặt hoa tươi trước bia di tích, thắp hương tại vị trí quy định, đứng nghiêm mặc niệm theo hướng dẫn của người tổ chức. Cả đoàn nên thực hiện đồng bộ và trang nghiêm – đây không phải thủ tục hình thức mà là khoảnh khắc để mỗi người thật sự kết nối với ký ức lịch sử của mảnh đất mình đang đứng.
Từ trung tâm thị xã Hoài Nhơn (khu vực phường Bồng Sơn):
Di chuyển theo Quốc lộ 1A hướng Bắc khoảng 8–10 km, đến địa phận phường Tam Quan Nam. Tại khu vực này, rẽ về hướng Đông theo đường vào khối phố Cửu Lợi. Di tích nằm trong lòng khu dân cư, có biển chỉ dẫn tại các ngã rẽ chính. Tổng thời gian di chuyển từ trung tâm thị xã khoảng 15–20 phút.
Từ thành phố Quy Nhơn đi ra:
Đi theo Quốc lộ 1A hướng Bắc khoảng 105–110 km, qua địa phận thị xã Hoài Nhơn, tiếp tục đến khu vực phường Tam Quan Nam rồi rẽ Đông vào khối phố Cửu Lợi.
Lưu ý cho xe máy: Đường vào khối phố Cửu Lợi đã được nhựa hóa hoặc bê tông hóa, thuận tiện cho xe máy di chuyển quanh năm. Chú ý quan sát biển chỉ dẫn tại điểm rẽ khỏi Quốc lộ 1A.
Lưu ý cho xe ô tô đoàn (29–45 chỗ): Đường vào khu dân cư Cửu Lợi có thể hẹp hơn ở một số đoạn. Các đoàn sử dụng xe lớn nên liên hệ trước với UBND phường Tam Quan Nam để được hướng dẫn lộ trình vào và bố trí điểm đỗ xe phù hợp, tránh ùn tắc trong khu vực dân cư.
Tìm kiếm trên bản đồ: Nhập "Di tích Chi bộ Cửu Lợi, Tam Quan Nam, Hoài Nhơn, Bình Định" trên Google Maps để có chỉ đường theo thời gian thực.
Hơn chín mươi năm là một khoảng thời gian đủ dài để nhiều thứ thay đổi. Nhưng bia đá tại khối phố Cửu Lợi, phường Tam Quan Nam vẫn đứng đó, khắc ghi tháng 8 năm 1930 – cái mốc mà những người dân bình thường của vùng đất này đã chọn đứng vào hàng ngũ cách mạng trong thời điểm nguy hiểm và gian khó nhất.
Di tích Chi bộ Cửu Lợi không phải công trình hoành tráng nhất, không phải địa điểm đông khách nhất – nhưng đó là pho sử sống của một cộng đồng đã hiểu rõ mình muốn gì và dám trả giá để có được điều đó. Đến với nơi này là đến với cội nguồn của tinh thần ấy – để hiểu rằng lịch sử không được tạo nên bởi những kẻ hùng mạnh từ xa mà bởi những người bình thường ngay tại chỗ, dám giác ngộ và dám hành động.
Nếu bạn yêu thích lịch sử, văn hóa và kiến trúc của di tích đang tìm hiểu, hãy khám phá thêm những di tích tương tự tại Bình Định và trên khắp Việt Nam.