1. Vị trí địa lý và nguồn gốc tên gọi Chợ Cát

Di tích Chợ Cát tọa lạc tại Tổ dân phố Tấn Thạnh 1, phường Hoài Nhơn Tây, tỉnh Gia Lai. Về mặt giao thông, di tích nằm cách Quốc lộ 1A khoảng 1km về phía Tây và cách ga Tam Quan chừng 2km về phía Tây Nam.

Cái tên Chợ Cát ra đời từ đặc điểm thổ nhưỡng đặc trưng của vùng. Đây là vùng đất cát khô cằn, nơi người dân chủ yếu canh tác các loại cây chịu hạn như khoai, sắn (mì) và phát triển nghề làm bột mì truyền thống. Để trao đổi hàng hóa, mô hình chợ đã hình thành trên nền đất cát nên được gọi là Chợ Cát. Khác với nhiều nơi, Chợ Cát không họp theo phiên mà nhóm họp hàng ngày vào buổi sáng và tan vào khoảng 10 giờ.

2. Bối cảnh lịch sử và âm mưu của thực dân Pháp (1947 - 1949)

Sau thất bại tại chiến dịch Việt Bắc thu đông 1947, thực dân Pháp chuyển sang chiến lược "đánh lâu dài". Bình Định lúc bấy giờ là vùng tự do, là hậu phương quan trọng cung cấp nhân tài, vật lực cho chiến trường Khu V.

Để đối phó với chiến dịch Bắc Tây Nguyên của ta (tháng 6/1949), quân Pháp chủ trương càn quét vào hậu phương Bắc Hoài Nhơn. Trọng điểm là vùng Tam Quan - Chợ Cát – nơi có hệ thống kho tàng, công xưởng và ga xe lửa quan trọng, lại gần biển thuận tiện cho việc đổ bộ và rút lui.

3. Diễn biến trận đánh oanh liệt ngày 20/7/1949

Cuộc đổ bộ bất ngờ của quân Pháp

Ngày 20/7/1949, quân Pháp chia làm 3 cánh quân dùng tàu chiến đổ bộ vào vùng biển Bắc Hoài Nhơn:

• Cánh thứ nhất: 01 tiểu đoàn tiến từ Bãi Ngang, vượt Quốc lộ 1 lên chiếm Chợ Cát.
• Cánh thứ hai: 01 đại đội đổ bộ lên Vĩnh Tuy (Quảng Ngãi), đánh vào ga Chương Hòa rồi kéo vào Tân Định, Tân Thành.
• Mũi thứ ba: Đổ bộ lên cửa biển Thiện Chánh, Trường Xuân, đánh thẳng lên ga Tam Quan.

Trận chiến quyết tử tại Chợ Cát

Tại Chợ Cát, dù lực lượng mỏng và vũ khí thô sơ, quân dân địa phương đã anh dũng chặn đánh địch trước khi rút về vị trí an toàn. Ngay lập tức, Đại đội 51 (Tiểu đoàn 50, Trung đoàn 210) thuộc chủ lực Liên khu 5 đã cấp tốc hành quân tiếp ứng.

Cuộc đối đầu diễn ra cực kỳ ác liệt từ 15 giờ đến 17 giờ ngày 20/7/1949. Dù tương quan lực lượng chênh lệch (ta 01 đại đội đối đầu với 01 tiểu đoàn địch có hỏa lực mạnh), nhưng với tinh thần quyết chiến, các chiến sĩ ta đã lợi dụng gốc dừa, gò mối, hào giao thông để tiếp cận và tấn công. Kết quả, tiểu đoàn địch không chịu nổi các đợt xung phong đã phải tháo chạy về ga Tam Quan.

Truy kích và thắng lợi hoàn toàn

Đêm 20/7/1949, ta tiếp tục dùng pháo 75 và súng cối 81 tập kích sở chỉ huy địch tại ga Tam Quan. Đến sáng ngày 21/7/1949, bị bám đánh liên tục, quân Pháp buộc phải rút lui vội vã ra biển dưới sự yểm trợ của pháo hạm.

4. Ý nghĩa lịch sử và công tác bảo tồn di tích

Trận Chợ Cát - Tam Quan kết thúc thắng lợi với những con số ấn tượng:

• Tiêu diệt gần 200 tên địch, bẻ gãy hoàn toàn cuộc hành quân càn quét vùng tự do.
• 67 chiến sĩ của ta đã anh dũng hy sinh, máu của các anh đã hòa vào đất mẹ để bảo vệ vùng biển quê hương.

Ghi nhận giá trị lịch sử to lớn đó, ngày 16/12/1998, UBND tỉnh đã chính thức xếp hạng Chợ Cát là Di tích lịch sử cấp tỉnh.

Hiện nay, di tích đã được đầu tư xây dựng Bia lưu niệm, Tượng đài Chiến thắng Chợ Cát và công viên cây xanh. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa của nhân dân phường Hoài Nhơn Tây mà còn là "địa chỉ đỏ" quan trọng để giáo dục lòng yêu nước và truyền thống cách mạng cho thế hệ tương lai.